رویكرد حقوقی جنگ و علل پذیرش قطعنامه 598 (2)


عدم پذیرش قطعنامه 582 از سوی جمهوری اسلامی ایران، اوضاع بین‌المللی و منطقه‌ای را علیه ایران تیره‌تر كرد تا اینكه كارشناسان اعزامی دبیر كل وقت گزارش خود در خصوص كاربرد سلاح شیمیایی توسط رژیم عراق را تسلیم دبیر كل نمودند، و بدنبال آن رئیس شورای امنیت بیانیه نسبتاً خوبی را دال بر محكومیت كاربرد سلاح شیمیایی توسط رژیم عراق، صادر نمود. تا اینكه در تاریخ 19 اوت 1986 شورای امنیت نگرانی خود را افزایش دامنه درگیری در جنگ و گسترش حملات به كشتی‌های تجارتی و اهداف غیرنظامی ابراز داشت و از تلاش‌های پیوسته دبیر كل بویژه در زمینه سلاحهای شیمیایی و حمله به مناطق مسكونی حمایت نمود.

سرانجام شورای امنیت به درخواست گروه هفت نفری اتحادیه عرب در ماه اكتبر 1986 بحث خود در مورد جنگ عراق و ایران را مجدداً آغاز كرد. در جلسه مورخ سوم اكتبر 1986 شورای امنیت، دبیر كل طی سخنانی عمق نگرانی جامعه بین‌المللی در خصوص طولانی شدن جنگ ایران و عراق و توسعه دامنه درگیری بیان داشت. جلسات شورا سرانجام نیز به صدور قطعنامه 588 در تاریخ هشتم اكتبر 1986 به شرح زیر گردید:

متن قطعنامه به شرح زیر است:

شورای امنیت، با بررسی موضوع تحت عنوان «وضعیت مابین ایران و عراق»،

با توجه به اینكه شورا بیش از شش سال است كه این موضوع را زیر نظر داشته و تصمیماتی در مورد آن گرفته است،

با احساس خطر عمیق از به درازا كشیدن و تشدید منازعه كه منجر به تلفات سنگین جانی و خسارات قابل ملاحظه‌ مادی شده و صلح و امنیت بین‌المللی را به خطر انداخته است،

با در نظر گرفتن تعهد دول عضو مبنی بر آنكه در روابط بین‌المللی خود از تهدید یا كاربرد زور علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی هر كشوری با استفاده از هر روش دیگر مغایر با اهداف ملل متحد خودداری كنند.

با یادآوری مفاد منشور ملل متحد، بویژه تعهد همه اعضا برای حل و فصل اختلافات بین‌المللی خود از طریق صلح‌آمیز به نحوی كه صلح و امنیت بین‌المللی و عدالت به مخاطره نیفتد،

همچنین با خاطر نشان ساختن اینكه بر اساس منشور ملل متحد، دول عضو مسئولیت اولیه حفظ صلح و امنیت بین‌المللی را به شورای امنیت سپرده‌اند و بدین منظور موافقت كرده‌اند نقش شورای امنیت را در حل اختلاف بپذیرند،

با ستایش تلاشهای دبیر كل برای یافتن راه حلی مسالمت‌آمیز برای این مناقشه،

1 ـ ایران و عراق را به اجرای كامل و بدون درنگ قطعنامه (1986) 582 كه در 24 فوریه 1986 به اتفاق آرا تصویب شد فرا می‌خواند.

2 ـ از دبیر كل درخواست می‌كند همراه با طرفین برای اجرای قطعنامه مذكور در فوق تلاشهایش را شدت بخشد و حداكثر تا 30 نوامبر 1986 به شورا گزارش دهد.

3 ـ تصمیم می‌گیرد به منظور بررسی گزارش دبیر كل و شرایط استقرار صلحی پایدار میان دو كشور طبق مشنور ملل متحد و اصول عدالت و حقوق بین‌الملل بار دیگر تشكیل جلسه دهد.

در بررسی و تحلیل تطبیقی این قطعنامه نكات زیر قابل توجه است:

1 ـ عنوان این قطعنامه نیز همچون سایر قطعنامه‌های قبلی «وضعیت مابین ایران و عراق» است.

2 ـ این قطعنامه نیز همانند قطعنامه‌های قبلی «توصیه» است.

3 ـ فاصله زمان صدور قطعنامه 588 تا قطعنامه 582 هفت ماه و دوازده روز است كه نسبت به سایر قطعنامه‌های قبلی فاصله نسبتاً كمی است (تنها فاصله قطعنامه قبلی آن یعنی 514 از فاصله قطعنامه 588 تا 582 كمتر است)

4 ـ از نظر حجم و تعداد كلمات به كار برده شده، این قطعنامه كوتاهترین قطعنامه از مجموعه قطعنامه‌های مورد مطالعه است.

5 ـ عملیات نظامی صورت گرفته در زمان نزدیك به صدور قطعنامه 588 و حتی در فاصله صدور قطعنامه‌های 582 تا 588 آنچنان اهمیتی نداشتند كه موجب هراس شورای امنیت شده، تا به صدور قطعنامه 588 مبادرت ورزد. به بیان دیگر، هیچ شاهد و قرینه‌ای در دست نیست كه این قطعنامه را همچون قطعنامه‌های قبلی مرتبط با وضعیت در جبهه‌های جنگ بدانیم، پس شأن نزول این قطعنامه را باید در جای دیگر جستجو كرد.

6 ـ به هر صورت چنانچه قطعنامه 588 را نیز در ارتباط با جبهه‌های نبرد بدانیم، با توجه به سخنان دبیر كل در اجلاس شورای امنیت كه منجر به صدور قطعنامه 588 شد، تهدیدات ایران مبنی بر انجام حمله سرنوشت‌ساز و نهایی می‌تواند مؤثر بوده باشد.

قطعنامه 588 نیز همانند سایر قطعنامه‌های شورای امنیت عنوان «وضعیت بین ایران و عراق» است و توصیه نامه‌ای بیش نیست و قسمت اعظم مقدماتی آن شبیه قطعنامه 582 است. در قسمت اجرایی قطعنامه هم مطلب تازه‌ای به چشم نمی‌خورد، تنها برای گزارش دبیر كل و لزوم برقراری صلح بادوام در بند سوم آن قابل توجه است.

سرانجام قطعنامه 588 پس از تصویب، توسط دبیر كل به وزرای امور خارجه هر دو كشور ابلاغ شد و بر اساس آن مواضع آنان در قبال قطعنامه 582 و همچنین طرح هشت ماده‌ای دبیر كل استفسار گردید. در تاریخ 13 اكتبر وزیر امور خارجه عراق طی نامه‌ای به دبیر كل اعلام داشت: «دولت عراق قطعنامه 588 را كه مبین اتفاق نظر مجدد جامعه بین‌المللی برای حصول صلحی جامع، عادلانه و پایدار بین عراق و ایران بر اساس منشور و اصول عدالت و صلح است، می‌پذیرد. موضع دولت عراق راجع به قطعنامه 582 همان است كه در نامه مورخ 5 مارس 1986 (S/17897) اعلام شده است. در خصوص طرح هشت ماده‌ای، همان طور كه قبلاً اعلام كرده‌ایم، به نظر می‌رسد وسیله‌ای عملی و متوازن برای رسیدن به حل صلح‌آمیز و جامع منازعه كه هدف قطعنامه 582 است باشد.» در پایان این نامه، آمادگی عراق برای همكاری با دبیر كل ابراز شده بود.

موضع ایران در برابر قطعنامه 588:

در تاریخ 25 نوامبر 1986، پاسخ تلگراف مورخ 8 اكتبر دبیر كل از طرف وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران داده شد. از آنجا كه در این نامه قطعنامه‌های شورای امنیت كه تا آن زمان صادر شده بود به نقد كشید شده و مواضع تفصیلی ایران راجع به قطعنامه‌ها تبیین گردیده، ذكر بخشهای اساسی آن خالی از فایده نخواهد بود. در این نامه از جمله آمده است:

مایلم این موضوع را تكرار كنم كه تقریباً همه تصمیمات شورای امنیت تحت تأثیر بعضی كشورهای عرب و اعضای مشخص و بانفوذی از شورا، وسیله‌ای برای جلوگیری از تجاوز یا فشار به متجاوز برای بیرون بردن فوری قوایش از سرزمین ما نگردید، بلكه عامل فشاری به جمهوری اسلامی ایران شد تا متجاوز را از تنبیه به خاطر نقض پیمانهای دو جانبه با كشور من و نیز نقض مقررات و قوانین بین‌المللی نجات بخشد. در مواجهه با آشكارترین تجاوز در تاریخ معاصر كه در 22 سپتامبر 1980 به وسیله عراق صورت گرفت و قسمتهای عمده‌ای از پنج استان مهم جمهوری اسلامی ایران اشغال گردید، شورای امنیت با سكوت و رضایت ضمنی خود، زمان لازم را برای نیروهای متجاوز عراقی فراهم ساخت تا به تقویت مواضع خود در داخل سرزمین ما بپردازند و قطعنامه (1980) 479 را صادر كرد كه در آن نه تنها متجاوز معرفی نگردید و از نیروهای عراقی نیز درخواست عقب‌نشینی از سرزمین ما به عمل نیامد، بلكه با درخواست آتش‌بس سعی در آن داشت كه مردم مظلوم ایران را از حق دفاع مشروع كه بر اساس ماده 51 منشور ملل متحد شناخته شده است. محروم نماید.

از این روی شكی نبود كه مردم مسلمان ایران برای آزادسازی سرزمینهای خود و استقرار عدالت فقط باید روی تلاشها و فداكاری‌های خود حساب كنند و نه روی سازمانهای بین‌المللی. پس از تصویب قطعنامه 479، هنگامی كه قسمتهای عمده‌ای از سرزمین ایران در اشغال عراق بود و شهرهای عمده ایران نظیر آبادان، دزفول و شوش در جنوب تا باختران در غرب و سر پل ذهاب در شمال هدف موشكها و توپخانه عراق بود و تلفات جانی فراوان و خسارات مالی عمده‌ای به بار آورد، شورای امنیت دلیلی برای نگرانی در زمینه صلح و امنیت بین‌المللی نداشت. به هر حال پس از آزادی خرمش و اخراج نیروهای متجاوز عراقی از قسمتهای عمده سرزمین ما در میان تعجب دولت من، شورای امنیت آنچنان نگران صلح و امنیت بین‌المللی شد كه جلسه اضطراری شورا تشكیل و قطعنامه (1982) 514 صادر گردید. به عبارت دیگر هنگامی كه فداكاری‌های مردم ما ارتش عراق را به عقب راند، شورا به یاد مسئولیتهای نهادی خود افتاد و درخواست عقب‌نشینی نیروها به مرزهای بین‌المللی را مطرح ساخت. این تصمیم فقط می‌توانست روحیه ارتش شكست خورده عراق را به وسیله مرتبط ساختن عقب‌نشینی با تصمیم یك مرجع بین‌المللی بالا ببرد. بر اساس برخورد دوگانه و موضع جانبدارانه شورای امنیت، قطعنامه‌های دیگری نیز تصویب شد كه حاصل آن فقط حمایت از متجاوز بود. در همین حال، حملات هوایی و موشكی عراق به شهرها، كاربرد وسیع و مكرر سلاحهای شیمیایی، تهدید امنیت هوانوردی بین‌المللی، حملات به هواپیماهای مسافربری، حملات به تأسیسات اتمی كه با مقاصد صلح‌جویانه احداث می‌شود، حملات به كشتی‌های تجارتی كشورهای ثالث در خلیج‌فارس، سوء رفتار به ایران و جنایات جنگی، همچنین اخراج دسته‌جمعی شهروندان عراقی به ایران و جنایات جنگی كه ارتكاب آن توسط عراق به وسیله سازمانهای بین‌المللی نیز تأیید شده است، همچنان ادامه داشت.

هنگامی كه جمهوری اسلامی ایران به عملیات نظامی متوسل شد تا تأسیسات نظامی عراق در فاو را منهدم كند و از این طریق حملات عراق به مناطق مسكونی و كشتی‌های تجارتی و نفتكش در خلیج‌فارس را كاهش دهد، مجدداً شورای امنیت صلح و امنیت بین‌المللی را در خطر بزرگی دید و قطعنامه (1986) 588 را تصویب كرد كه فقط متأثر از عملیات فاو بود و حال آنكه اشغال مجدد شهر مهران توسط نیروهای عراقی تهدیدی برای صلح و امنیت بین‌المللی به شمار نرفت.

موفقیت شورای امنیت در گرو پرداختن به اساسی‌ترین مسائل جنگ است كه تاكنون مورد غفلت واقع شده است. همچنین لازمه موفقیت شورا بی‌طرفی و شهامت سیاسی لازم در برخورد با رژیم فعلی عراق به عنوان متجاوز و تنبیه آن منطبق با مسئولیت خسارات وارده می‌باشد.